Çeviri Kitap Editörlüğü: Kurguda ve Kuramda Dil Yetkinliği

Çok övülen bir romanı veya uzun zamandır beklediğiniz ufuk açıcı kuramsal bir incelemeyi hevesle elinize alırsınız. Ancak daha ilk sayfalarda okuma hevesinizi kaybedersiniz. Cümleler bir türlü akmaz, teknik terimler havada kalır, metin yazarın asıl niyetinden tamamen uzaklaşır ve size yabancılaşır. İşte tam bu noktada, bir metni felaketten kurtaran ya da onu tam anlamıyla bir başyapıt olarak dilimize kazandıran o devasa emek, yani kitap editörlüğü devreye girer.

Nitelikli Çeviri Kitap Editörlüğü Nasıl Yapılır?

On beş yıllık kitap editörlüğü deneyimimde, kurgu edebiyatın yanı sıra sayısız kuramsal metin, biyografi ve kurgu dışı dosyayla çalışırken sıklıkla aynı gerçeği gördüm. Sadece imla hatalarını düzelterek dilbilgisi kurallarını işleterek bir kitabı var edemezsiniz. Yabancı dilden çevrilen kitaplarda editörlüğün önemi, özellikle bilgi yoğun alanlarda, metnin ruhunu ve teknik altyapısını diğer dile eksiksiz aktarabilmekten geçer. Bunu yapabilmek için masanın başındaki kişinin, sadece iki dile hâkim olması yetmez. Aynı zamanda üzerinde çalıştığı konuyu derinlemesine bilmesi ve çok yönlü bir okuma geçmişine sahip olması gerekir.

Çeviri kitap editörlüğü nasıl yapılır, sorusunun en net cevabı ise işin sadece kaynak metinle çeviriyi yan yana koyup kelime kelime doğruluğunu teyit etmekten ibaret olmadığıdır. Elbette çevirmenin atladığı, yanlış anladığı veya kültürel bağlamını kaçırdığı detayları yakalamak zorundayız. Yazarın ironisini, satır aralarına sakladığı kelime oyunlarını veya o kültüre ait ince göndermeleri fark etmek için yabancı dili âdeta yaşamanız gerekir. Ancak asıl maharet, o yabancı ruhu Türkçe bir bedene soktuğunuzda başlar.

Kurgu Dışı Çeviri Kitaplarda Editörlük Süreci

Gelelim kurgu dışı türlere… Çevirmen, özellikle yoğun bilgi içeren ağır kuramsal bir metnin veya spesifik bir konunun içinde bazen kaybolur, cümlenin içinden çıkamaz ve tıkanır. İşte kurgu dışı çeviri kitaplarda editörlük süreci tam o an tüm farkındalığıyla devreye girer.

Editör, metnin başında durmak ve konuya hâkimiyetiyle çevirmene doğru yolu göstermek zorundadır. Örneğin, 1800’lerin Japonya’sında geçen tarihi bir anlatıda, çevirmen dönemin ruhunu yansıtmak yerine buram buram Anadolu kokan yöresel bir deyiş kullanırsa metnin ve atmosferin tüm inandırıcılığını yerle bir eder. Ya da kurgu dışı bilimsel bir metinde, çok hassas tıbbi ilaçlardan ve tedavi yöntemlerinden bahseden koca bir bölümü çevirmen, sırf sözlük anlamı Türkçede öyle diye uyuşturucu sözcüğüyle çevirirse kitabın tüm bilimsel güvenilirliğini sıfırlar. Hatta okuru yanlış ve tehlikeli bir yönlendirmeye dahil etmiş olur. İyi bir kitap editörünün en temel görevi, bu gibi hayati mantık hatalarını anında yakalamak, çevirmene açıklayıcı uyarılar ve yapıcı geri bildirimler vermektir.

Ödüllü Çeviri Kitapların Editörlük Aşamaları

Bizler masanın başında sadece virgüllerin yerini denetlemiyoruz. Yabancı bir dildeki o ince matematiği, Türkçenin o esnek ve zengin dünyasında yeniden kuruyoruz. Yıllar içinde çok sayıda uluslararası ödüllü çeviri kitabın editörlük aşamalarını yürütürken hep aynı sorumlulukla hareket ettim. Dünya çapında özellikle kendi dilinde başarı kazanmış bir eserin, bizim dilimizde de okura aynı duyguyla geçmesi büyük bir sorumluluktur. Bu sorumluluğu, başta da söz ettiğim gibi çevirisi yapılan konuya veya türe hâkim ve her iki dilde de yetkinliğe sahip olmak ile üstlenmek, sadece “düzeltmek” yanılgısından çekip çıkaracaktır.

Okur kitabı bitirip kapağını kapattığında aklında çevirinin kuruluğu veya terimlerin karmaşası değil, hikâyenin veya bilginin o sarsıcı etkisi kalıyorsa editörler olarak, masadan hakkımızı vererek kalkmışız demektir.